جایگاه دانشگاه از دیدگاه امام خمینی

جهت اول (تخصّص)

در راستای جهت اول می‏فرمایند: «اگر دانشگاه ها خالی از مردانی دانشمند و متخصص شوند، اجانب منفعت‏طلب چون سرطان در تمام كشور ریشه دوانده و زمام امور اقتصادی و علمی ما را بدست می‏گیرند و سرپرستی می‏كنند». در بیانی دیگر اظهار می‏دارند: «مهمترین عامل در كسب خودكفایی و بازسازی، توسعه مراكز علمی و تحقیقات و تمركز و هدایت امكانات و تشویق كامل و همه‏جانبه مخترعین و مكتشفین و نیروهای متعهد و متخصصی است كه شهامت مبارزه با جهل را دارند و از لاك نگرش انحصاری علم به غرب و شرق بدر آمده و نشان داده‏اند كه می‏توانند كشور را روی پای خود نگه‏دارند». و نیز می‏فرمایند: «باید دانشگاه ها خودكفا شوند كه احتیاج به دانش غرب نداشته باشند».
پس ملاحظه می‏شود كه در یك كشور اسلامی، از یك سو باید افراد به فكر متخصص و دانشمندشدن بیفتند و در این راه بكوشند و از سوی دیگر دولت نیز وسایل و امكانات چنین كاری را به انحای مختلف فراهم آورد و با هدایت و تشویق لازم، كارها را جهت دهد.
اگر چنین اقدامی صورت نگیرد و دانشگاه ها در این راستا عمل نكنند، دوباره كشور به اجانب منفعت‏طلب وابسته می‏شود و آنها زمام امور علمی، اقتصادی و بالأخره سیاسی و فرهنگی ما را دردست می‏گیرند. امّا این جهت و این كارها برای «خودشدن» و «خود را یافتن» كافی نیست، بلكه باید با عامل دوم تركیب شوند و در كنار هم به پیش روند.

جهت دوم (انسان‏سازی)

عامل دوم، همان گونه كه ذكر شد، ساخته‏شدن افراد از جهات معنوی، انسانی و خدایی است. از این رو است كه امام خمینی (رحمت الله علیه)با نگرشی ژرف به ابعاد گوناگون، از جمله به این مسأله توجه كرده و با كلامهای گوهربار خود راه را نشان داده‏اند.
ایشان درخصوص عامل و جهت دوم می‏فرمایند: «شما دانشگاهیها كوشش كنید كه انسان درست كنید؛ اگر انسان درست كردید، مملكت خودتان را نجات می‏دهید»، «دانشگاه باید مركز درست‏كردن انسان باشد»، «دانشگاه ها را مركز تربیت قرار دهید؛ علاوه بر دانش، تربیت لازم است. اگر یك دانشمندی تربیت نداشته باشد، مضرّ است»، «دانشگاه را باید شما رو به خدا بیرید، رو به معنویت ببرید. و همه درسها هم خوانده بشود، همه درسها هم برای خدا خوانده بشود»؛ و بالأخره در فرازی دیگر، با اشاره به هر دو عامل تخصص و تعهد در كنار هم، می‏فرمایند: «اگر دانشگاه واقعا دانشگاه باشد و دانشگاه اسلامی باشد، یعنی در كنار تحصیلات، تهذیب هم در آنجا متحقق باشد، تعهد هم باشد، یك كشوری را اینها می‏توانند به سعادت برسانند».
پس ملاحظه می‏شود كه امام خمینی(رحمت الله علیه)در این مجموعه از بیانات، ضمن اشاره به اینكه دانشگاه باید مركز تربیت، انسان‏سازی و خداجویی باشد، كسب تخصص را هم لازم می‏شمرند. نپرداختن به چنین موضوعی را باعث نابودی كشور ذكر می‏كنند و متخصص غیرمتعهد و فاقد تربیت انسانی را به حال كشور مضرّ می‏دانند.

جدیت و فداكاری

امّا روشن است كه رسیدن به این دو عامل و جهت، یعنی تخصص و تعهد، به‏آسانی صورت نمی‏گیرد و به كار و تلاش جدی استادان و دانشجویان و همه دست اندركاران و متفكران دلسوز و هنرمندان دردمند نیاز دارد؛ كه هر یك، بویژه دانشگاهیان، باید از یك سو به این تلاش و جدّیت دست زنند و متحمل سختیها و ناراحتیها شوند و از سویی دیگر، با شناخت موانع و مشكلات، در صدد مبارزه با آن موانع و حل مشكلات برآیند. از این جهت است كه امام عزیز بكارگیری این كوشش و تلاش را متذكر می‏شوند و آن را لازم می‏شمارند. ایشان در جایی می‏فرمایند: «جدیّت و فداكاری لازم دارد تا دانشگاه، دانشگاه بشود»؛ و در جایی دیگر به این تلاش و كوشش ارج می‏نهند و بر فداكاران و تلاشگران درود می‏فرستند: «سلام بر جوانان برومندی كه با سلاح علم در سرافرازی و اعتلای كشور، كشور عزیز اسلامی كوشا، و در رسیدن به هدفهای انسانی ـ اسلامی از هیچ زحمت و كوششی دریغ ندارند».

مانع اصلی و راه‏حل آن

امّا برای رسیدن به دانشگاه اسلامی با تعریفی كه پیشتر با توجّه به بیانات امام (رحمت الله علیه)ارائه شد، باید متذكر شد كه این تلاش و جدّیت شامل شناخت موانع و مشكلاتی كه بر سر راه وجود دارد و نیز راه مقابله با آنها هم می‏شود. امام خمینی(رحمت الله علیه)با ریزبینی دقیق، موانع موجود بر سر راه را یادآور می‏شوند و توصیه‏ها و رهنمودهای خود را برای مقابله با آنها ارایه می‏دهند. ایشان در زمینه شناخت یكی از موانع می‏فرمایند: «اكثر ضربات مهلكی كه به این اجتماع خورده است، از دست همین روشنفكران دانشگاه‏رفته‏ای [است] كه همیشه خود را بزرگ می‏دیدند و می‏بینند». هم چنین در جمله‏ای دیگر، ضمن اشاره به موانع دیگر، راه برخورد و مقابله با آنها را نشان می‏دهند. ایشان می‏فرمایند: «به همه نسلهای ملل توصیه می‏كنم كه برای نجات خود و كشور عزیز و اسلام آدم‏ساز، دانشگاه ها را از انحراف و غرب و شرق‏زدگی حفظ و پاسداری كنند». سپس بیان می‏دارند: «برای همیشه نگذاریم دانشگاه ها به انحراف كشیده شوند؛ و هرجا انحرافی بچشم خورد، با اقدام سریع در رفع آن بكوشیم. و این امر حیاتی باید در مرحله اوّل با دست پرتوان خود جوانان دانشگاه ها و دانشسراها انجام گیرد».
ایشان بویژه در وصیت‏نامه سیاسی ـ الهی خود در این مورد تأكید می‏ورزند و بر ملت ایران و نیز دولت جمهوری اسلامی تكلیف می‏كنند كه جلوی نفوذ عناصر فاسد وابسته به شرق و غرب را از ابتدا بگیرند تا بعدا مشكلی پیش نیاید. بیان صریح ایشان در این باره چنین است: « … و بر ملت و دولت جمهوری اسلامی است در همه اعصار كه نگذارند عناصر فاسد دارای مكتبهای انحرافی یا گرایش به غرب و شرق در دانشسراها و دانشگاه ها و سایر مراكز تعلیم و تربیت نفوذ كنند و از قدم اول جلوگیری نمایند تا مشكلی پیش نیاید و اختیار از دست نرود».
از بیانات امام(رحمت الله علیه)نتیجه‏گیری می‏شود كه از «موانع» رشد و استقلال دانشگاه ها و اتّكا به خود و خودكفایی، نفوذ آن دسته از افكار غربی و شرقی است كه باعث می‏شوند ملت ما، بویژه دانشگاهیان، به دنباله‏روی از آن افكار و بیگانگی از خود و درنتیجه تسلیم دربرابر خواسته‏ها و منافع مستكبران كشانده شوند و هدف این است كه آن افكار را بر اقتصاد، فرهنگ و سیاست ما مسلط كنند و ما را از خویشتن خویش و استقلال و خوداتّكایی خالی سازند تا همواره چشممان درپی آنها باشد و اهداف و آمال و آرزوهایمان را در وجود آنها و در تسلط و رهبری آنها بر خود جستجو كنیم.
رسوخ چنین افكاری از زبان استادان و یا برخی از گروههای دانشجویی، زمینه انحراف دانشگاه ها را كه عامل كلیه تحولات و مقدّرات یك كشور است، فراهم می‏آورد و باعث تشنج و ناآرامیها در دانشگاه ها می‏شود. خاصه آن كه چنین افكاری با نقاب آزادی‏خواهی و تمدن‏گرایی مطرح می‏شوند و در ارزشهای اسلامی، فرهنگی و اصولی ملت به اشكال گوناگون تزلزل و تخریب ایجاد می‏كنند.

وجود آرامش در دانشگاه

طبیعی است كه در چنین جوّ ناآرام و زهرآگینی، استادان و متفكران اسلامی بسختی می‏توانند به تربیت صحیح دانشجویان در دو جهت تخصص و تهذیب بپردازند. از این جهت است كه امام خمینی(رحمت الله علیه)می‏فرمایند «اگر آرامش در دانشگاه و در محیط های تعلیمی نباشد، چطور امكان دارد كه متفكران افكار خودشان را به جوانان ما صادر كنند و مغزهای آنها را متفكر و متخصص بار بیاورند؟»
بنابراین، برای رشد افكار و رسیدن به اهداف یك دانشگاه خوب و اسلامی، نیاز به آرامش است؛ و اگر افكار و عقاید گوناگون متعددی وجود دارند ــ كه طبیعتا وجود دارند ــ و عدّه‏ای می‏خواهند آنها را مطرح كنند، باید محیط مناسبی ترتیب داده شود تا بیان‏كنندگان آن افكار و عقاید، ضمن طرح مواضع دقیق خود از لحاظ مكتب و عقیده، در محیطی آرام و با حضور متفكران اسلامی، به صحبت و بحث های علمی بپردازند.

نمونه‏شدن دانشگاه برای ملل دیگر

به هرحال، امام عزیز و مهربان، بسان پدری دلسوز و آگاه، ضمن روشن كردن همه جوانب مربوط، در نهایت آرزو و دعا می‏كنند كه دانشگاهی مفید برای ملت داشته باشیم؛ آن چنان دانشگاهی كه مركز تخصص علمی و انسان‏سازی باشد، كه نه تنها از كشورهای اسلامی بلكه از ملتهای دیگر نیز برای تحصیل به دانشگاه های ما بیایند.
محتوای پیام مذكور در دو جمله از بیانات ایشان متجلّی است؛ آنجا كه می‏فرمایند: «امیدوارم دانشگاهی داشته باشیم كه به درد ملت بخورد» و این كه «انشاءاللّه روزی بیاید كه از جاهای دیگر برای تحصیل به ایران بیایند».