رئیس سازمان زندان‌ها:مواد مخدر؛ بیشترین آمار جرم

در نشست  روز 5/7/89 سمینار علمی پژوهشی  در تالار شهید بهشتی دانشكده علوم قضایی برگزار شد، اسماعیلی رئیس سازمان زندان‌ها و اقدامات تامین و تربیتی كشور با موضوع «زندان در نظام قضایی و حقوقی ایران» بیشترین جرایم زندانیان در حبس را مرتبط با موادمخدر عنوان كرد و اذعان داشت كه در آینده‌ای نه چندان دور زندان‌های كشور از مزیت امنیتی بالاتری برخوردار خواهند شد. خواننده محترم؛ برای اطلاع از تعداد زندان‌ها و جنسیت آنها در صورت تمایل ادامه این مطلب را مطالعه كنید…

 دیدگاه

زندان انتهای كوچه و كج راه‌هایی است كه ما با عملكرد خود به انتهای آن كوچه می‌رسیم و هیچ راه فراری در انتهای این كوچه كه در واقع همان زندان است وجود ندارد، اما برای به عقب برگشتن با صرف وقت و خودسازی می‌توان به عقب بازگشت و تا حدودی اشتباه‌ را جبران كرد.

دیدگاه‌های مختلفی برای مجازات انسان‌ها و به خصوص حبس و زندانی كردن آنها مطرح شده است كه در دیدگاه نخست هدف انتقام گرفتن از مجرم مطرح می‌شود، در دیدگاه دوم تنبیه كردن فرد مجرم مدنظر قرار می‌گیرد، در دیدگاه سوم با حبس كردن متهم و مجرم در پی عبرت‌آموزی دیگران هستیم در دیدگاه چهارم با زندانی كردن فرد اقدام به دفاع اجتماعی و دفاع از سایر شهروندان می‌كنیم. اما در دیدگاه پنجم كه مكتب اسلام هم به دنبال آن است به موضوع اصلاح، تربیت و بازپروری شخص مجرم كه در زندان به سر می‌برد، می‌پردازیم. برنامه ایران اسلامی در نظام زندان، زندانیان اصلاح، هدایت فرد مجرم، بازگشت و مراجعت وی به مسیر مستقیم هدایت است.

 تاریخ زندان

در زمان پیامبر(ص)، زندان به شكل امروزی وجود نداشت اما افراد مجرم را هم به حال خود رها نمی‌كردند بلكه آنها را وارد مسجد كرده و بازداشت می‌كردند.

اولین زندان در تاریخ اسلام در زمان خلیفه دوم بود. آنها در مكه مكرمه خانه‌ای را خریداری كردند و به زندانیان اختصاص ‌دادند البته در آن زمان حضرت علی(ع) نیز در كوفه محلی را برای زندانیان اختصاص داده و نام آن را نافع گذاشته بودند. یكی از مطالب جالب توجه در این زندان تقسیم‌بندی بود؛ یعنی مجرمان با توجه به جرمی كه مرتكب شده بودند، تقسیم‌بندی می‌شدند.

در زمان امویان زندان‌های عجیب و غریب ساخته شده بود كه در یكی از این زندان‌ها امام كاظم(ع) سال‌های طولانی از عمرشان را در آنجا سپری كردند. همچنین دوران بنی‌امیه در عراق زندانی ساخته شده بود به نام زندان «واسط» و مطلبی عجیب كه تاریخ از این زندان نقل می‌كند به این صورت است كه «180 هزار نفر در زندانی بدون سقف بودند!!»

در ایران قبل از اسلام قلعه‌هایی در مراكز جمعیتی ساخته می‌شد كه در تمام قلعه‌ها سیاه‌چال‌هایی به عنوان زندان وجود داشت.

از قدیمی‌ترین زندان‌هایی كه در تهران وجود داشت، می‌توان به زندان بزرگ تهران به نام انبارشاهی اشاره كرد كه محل فعلی بانك ملی بازار در آنجا واقع شده است كه در تهران زندانیان را به آنجا می‌بردند. از دیگر زندان‌هایی كه در سال 1308 با ظرفیت 600 نفر احداث و در سال 1380 جمع‌آوری شد می‌توان به زندان قصر اشاره كرد. از اولین مبانی كه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی مطرح شد این بود كه نظام اسلامی زندان نمی‌خواهد امام خمینی(ره) فرمودند: «زندان‌ها باید دانشگاه شود» و هر شخصی براساس این گفته، استدلال خاصی از آن كرد. متولیان امور زندان‌ها به این نتیجه رسیدند كه برنامه‌های زندانیان باید مانند مراكز علمی و دانشگاهی در مسیر اصلاح و تربیت باشد. یعنی افراد در آنجا ضعف‌های فرهنگی و باورهای دینی‌شان را با دانش و معلومات جبران كنند.

جالب است به این نكته اشاره كنیم كه با گذشت 31سال از پیروزی انقلاب اسلامی و افزایش جمعیت در حدود 80 تا 90 درصد زندان‌های ما نسبت به قبل از انقلاب افزایش نداشته در حالی كه جرم و جنایت افزایش یافته است كه از نتایج آن می‌توان به محدودیت فضا و جمعیت فراوان زندانی در زندان‌ها اشاره كرد. در حال حاضر زندان‌های معدودی وجود دارد كه می‌توان گفت این زندان‌ها بعد از پیروزی انقلاب ساخته شده است. از سال 1380 ندامتگاه تهران بزرگ در حال ساخت می‌باشد اما تا به امروز ساخت آن به اتمام نرسیده است این زندان قرار بود جایگزین زندان قصر شود.

كشور ایران جزء كشورهایی است كه زندان‌هایش توسط بخش قضایی اداره می‌شود و اگر زندان توسط پلیس اداره شود یك جو بسته، اعمال تنبیه یا انتقام از مجرم در تفكر پلیس موج می‌زند كه در بسیاری از كشورهای دنیا هم به این شكل است اما در كشورهای دیگر زندان‌ها توسط وزارت دادگستری اداره می‌شود كه یك رویكرد اداری محض است. ایران تنها كشوری است كه زندان‌های آن توسط بخش قضایی اداره می‌شود كه بهترین نوع اداره زندان‌هاست. ریاست سازمان زندان‌های كشور را نیز از قضات دیوان عالی كشور انتخاب می‌كنند.

 

وظایف سازمان زندان‌ها

– اداره كلیه امور مربوط به زندان‌ها، بازداشتگاه‌ها و مراكز اقدامات تامین و تربیتی كشور و موسسات صنعتی، خدماتی، كشاورزی وابسته به آنها و…

– ایجاد امكانات و تسهیلات لازم در زمینه اصلاح، ارشاد و آموزش زندانیان و حرفه‌آموزی آنها

– كمك به رفع مشكلات مادی و معنوی زندانیان

– جذب كمك‌های مردمی و موسسات خیریه

– برنامه‌ریزی برای اشتغال زندانیان داوطلب، كار با استفاده از امكانات سازمان و نیز سرمایه‌های دولتی، بانك‌ها، تعاونی‌ها و بخش‌های خصوصی و تلاش برای خودكفایی زندان‌ها.

– تهیه آمار و اطلاعات لازم به منظور استفاده از مطالعات مربوط به جرم‌شناسی و ارائه آن به شورای عالی قضایی و كمیسیون قضایی مجلس.

– تهیه فهرست اسامی زندانیان محكوم واجد شرایط عفو یا تخفیف مجازات و پیشنهاد به شورای عالی قضایی

– برنامه‌ریزی برای مراقبت بعد از خروج

 

انواع زندان‌ها

در حال حاضر مراكزی كه تحت پوشش سازمان زندان‌ها وجود دارد به چهار بخش تقسیم شده است:

1- زندان؛ در حال حاضر در سراسر كشور 173 زندان وجود دارد كه برای نگهداری از مجرمان از آن استفاده می‌شود.

2- بازداشتگاه؛ برای افراد تحت قرار یا در انتظار محاكمه به دلیل این‌كه بازداشتگاه‌ها از ضریب امنیتی مناسبی برخوردار نیستند مجرمان خشن و سنگین را در بازداشتگاه نگهداری نمی‌كنند و به زندان انتقال می‌دهند. در حال حاضر 26 بازداشتگاه در كشور وجود دارد.

3- اردوگاه محكومان موادمخدر؛ در حال حاضر در حدود 25 اردوگاه نیمه تمام وجود دارد.

4- كانون اصلاح و تربیت؛ اشخاص زیر 18 سال به این كانون می‌روند و یا اشخاص نابالغی كه از مسئولیت كیفری مبرا هستند باید تحت سرپرستی این كانون‌ها قرار بگیرند كه تعداد این مراكز در كل كشور 28 كانون است.

در حال حاضر در كشور 252 مركز وجود دارد كه ظرفیت و گنجایش آنها 80 هزار نفر است اما بیش از 200 هزار نفر در این مراكز زندانی هستند كه اصلا با ظرفیت عنوان شده انطباق و سازگاری ندارد.

در زندان‌های كشور همیشه سه آمار گرفته می‌شود كه عبارت است از: 1- تعداد زندانیان 2- آمار ورودی زندانیان كه در یك روز یا یك ماه و یا یك سال چند نفر با هم وارد زندان شدند. 3- آمار خروجی زندانیان یعنی خروجی كه پرونده زندانی دایم یا موقت بسته  شده و از آمار زندان كسر می‌‌شود. در حال حاضر 43 درصد زندانیان بین یك تا 10 روز در زندان می‌مانند كه برای اصلاح و تربیت این تعداد هیچ عمل فرهنگی كه مفید واقع شود، نمی‌توان انجام داد؛ 21 درصد 11‌ تا 30 روز، 17 درصد 30 تا 90 روز و در مجموع 81 درصد كمتر از 90 روز در زندان می‌مانند، اما در قانون ادعا می‌شود كه حبس كمتر از 91 روز نداریم. در حال حاضر 81 درصد خروجی زندان‌ها كمتر از 90 روز در زندان هستند و تنها 19 درصد بیش از 90 روز در زندان می‌مانند.

در بررسی ورودی به زندان مشخص شده است كه 41 درصد با قرار كفالت 29 درصد با قرار وثیقه، 7 درصد با قرار بازداشت موقت وارد زندان می‌شوند و اگر 70 درصد زندانیان با قرار كفالت و وثیقه وارد زندان می‌‌شوند، كه این رویه، رویه صحیحی نیست و باید به سمتی حركت كرد كه زندان اختصاص به كسانی پیدا كند كه آزادی آنها برای جامعه ضرر دارد و باید در حبس باشند.

 

تحصیل در حبس

در زندان تمام مقاطع تحصیلی برای ادامه تحصیل از نهضت سوادآموزی تا مقطع دانشگاه وجود دارد. در زندان كسانی وجود دارند كه با قبولی در كنكور وارد دانشگاه‌های پیام نور شده و تعداد محدودی نیز مشغول تحصیل در دانشگاه آزاد می‌شوند و این از جمله مواردی است كه برای اصلاح و تربیت زندانیان در نظر گرفته شده است.

همچنین در حوزه‌های دینی هم برای زندانیان سعی و تلاش شده است تا برای تقویت باورها و عقاید فرهنگی آنها گامی برداشته شود. به طور مثال در ماه مبارك رمضان امسال در زندان‌ها 128 هزار بار قرآن به شكل برنامه‌ریزی شده تلاوت شد.

 

سوال‌های دانشجویان

بیشترین سوال‌هایی كه دانشجویان مطرح كرده بودند در رابطه با زندان كهریزك بود كه اسماعیلی در پاسخ به این سوال گفت: «زندان كهریزك زیرنظر سازمان زندان‌ها نبود. در حال حاضر لیست بازداشتگاه‌های خود را به مقامات قضایی اعلام كردیم برای این‌كه دچار آفت نشویم، و اگر طبق آن لیست بازداشتگاهی زیرنظر ما نباشد ما مسئولیت آن را قبول نخواهیم كرد.»

دومین سوال این بود كه آیا سازمان زندان‌ها در اصلاح و بازپروری زندانیان خود موفق بوده است یا خیر؟

پاسخ به این سوال با توجه به وضعیت و امكانات موجود باید بررسی شود، اما نظر من بر این است كه اگر به ما مجال داده شود تا در امر اصلاح و تربیت زندانیان اقدام كنیم موفق خواهیم شد اما در برخی از حوزه‌ها این مجال داده نشد و دلیل آن هم این است كسانی كه اقتضاء می‌‌كرد در دوره اصلاح و تربیت در اختیار زندان باشند، نبودند و مطلب دوم این‌كه تراكم جمعیت به گونه‌ای شد كه تمام فعالیت‌های مسئولان را تحت تاثیر قرار داد تا جایی كه مجبور شدیم حسینیه، مدرسه و سالن ورزشی را تعطیل كنیم تا زندانیان داخل آن مكان‌ها بخوابند.

دلیل موفقیت هم  در این بود كه زندانیان را به دو گروه تقسیم كردیم، زندانیانی كه در چرخه اصلاح و تربیت و به ویژه در برنامه‌‌های روان‌درمانی شركت كردند و زندانیانی كه در این برنامه‌ها شركت نكردند. اگر نرخ بازگشت در یك دوره پنج ساله را محاسبه كنیم به این شكل خواهد بود؛ «نرخ بازگشت در زندانیانی كه برنامه اصلاح و تربیت را اجرا كرده‌ایم پنج درصد و نرخ بازگشت در مورد دیگران در حدود 30 درصد است. اما در مجموع نتوانسته‌ایم از نظر گستره كار تمام زندانیان را به لحاظ محدودیت امكانات و فضا در چرخه اصلاح و تربیت قرار بدهیم.»

سوال سوم در رابطه با راهیابی موادمخدر به زندان‌هاست كه اسماعیلی بدون اصرار بر این‌كه هیچگونه ماده مخدری وارد زندان نمی‌شود گفت:

1- وجود موادمخدر در زندان‌ها را انكار نمی‌كنیم.

2- آنچه كه در بیرون در رابطه با فراوانی موادمخدر عنوان می‌شود را قاطعانه تكذیب می‌كنیم.

یكی از شاخص‌های فراوانی و عدم فراوانی در هر جامعه‌ای قیمت است. در حال حاضر اخبار و اطلاعاتی كه از زندان‌ها به گوش می‌رسد، این است كه نرخ موادمخدر در درون زندان 50 برابر بیشتر از بیرون است و این یعنی كمیاب بودن موادمخدر برای زندانیانی كه وابستگی شدید به موادمخدر دارند. جایگزینی به نام «متادون» را در نظر گرفته‌ایم كه فرمول تایید شده در دنیاست. در زندان به زندانیانی كه وابستگی شدید به موادمخدر دارند، متادون را رایگان در اختیار آنها قرار می‌دهیم و سعی می‌كنیم تا انگیزه این افراد را برای مصرف موادمخدر كاهش دهیم، ما مراقبت‌های خود را افزایش داده‌ایم اما باز هم راه‌های مختلفی برای ورود مواد به زندان وجود دارد كه عبارتند از: 1- ورود از طریق بلع و انباری 2- از طریق پرتاب 3- خطای مامور. شایع‌ترین روش ورود مواد به زندان از طریق بلع و انباری است. قابل توجه این كه بسیاری از موادمخدر با اعمال جراحی از شكم زندانیان استخراج می‌شود. در حال حاضر در دو مركز دستگاهی به نام «بادی اسكنر» وارد كرده‌ایم كه در ایران نظیر ندارد و بدن زندانی را در بدو ورود با این دستگاه بررسی می‌كنند.

سوال چهارم به دسته‌بندی جرائم در زندان، اختصاص دارد كه وی به این سوال این چنین پاسخ داد. «بیشترین جرائم مربوط به موادمخدر است كه 50 درصد زندانیان را شامل می‌شود و جرم دوم در زندان، به سرقت اختصاص دارد كه حدود 20 درصد زندانیان به دلیل سرقت وارد زندان شده‌اند. جرم سوم مربوط به دزدیدن اشخاص و اطفال می‌شود. جرم چهارم مربوط به اعمال منافی عفت می‌شود و جرائم مربوط به اقدام علیه امنیت كشور به درصد هم نمی‌رسد. در حال حاضر 204 هزار زندانی و 30 هزار پرسنل و در مجموع 250 هزار نفر در سازمان زندان‌ها مشغول كار هستند.»

آخرین سوال در ارتباط با پیشرفت‌های علمی در ساخت زندان و زندانبانی در دنیاست كه ایران تا چه اندازه به لحاظ علمی و پزشكی با زندان‌های دنیا قابل قیاس است كه وی گفت: «سازمان امور زندان‌ها از جمله سازمان‌هایی است كه بیشترین ارتباط بین‌المللی را دارند. ما با كل زندان‌ها چه به شكل مكتوب و چه به شكل اینترنتی  و چه به طریق اعزام هیات‌هایی از ایران با اقصی نقاط در ارتباط هستیم.»

 

سوال از ما پاسخ از رئیس

اسماعیلی در پایان نشستی كه با دانشجویان داشت در گفتگوی اختصاصی با خبرنگار ksabz.net در رابطه با چگونگی مقابله با بیماری‌های پرخطر همچون ایدز در زندان‌های كشور گفت: «موضوع بیماری‌های تازه و بیماری‌های پرخطر از جمله ایدز، HIV و سل را در دستور كار در حوزه بهداشتی خود قرار داده‌ایم. همچنین در مجموعه سازمان زندان‌ها، اداره كل بهداشت و درمان در كنار تیم‌های پزشكی مستقر در زندان‌ها مشغول فعالیت هستند.»

وی در ادامه افزود: در ارتباط با این قبیل بیماران علاوه بر فعالیت‌های همكاران خود هر ساله از طرف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی نیز پایگاه‌های دیده‌وری به زندان‌ها مراجعه می‌كنند و با نمونه‌گیری و نمونه‌برداری آزمایش‌های مربوطه را انجام می‌دهند و خوشبختانه در سال‌های اخیر توانسته‌ایم شیوع بیماری‌های ایدز و HIV را در زندان‌ها كنترل كنیم.

اسماعیلی در رابطه با عملكرد موفق زندان‌ها در روند نزولی بیماری‌های پرخطر خاطرنشان كرد: سازمان زندان‌ها در مقابله با این بیماری‌ها هم از طرف وزارت بهداشت و درمان و هم از طرف بهداشت جهانی مورد تشویق و تقدیر قرار گرفته است و عملكرد زندان‌های كشور را به عنوان یك نمونه موفق در مقابله با این بیماری‌ها می‌دانند و در طول تاریخ زندانبانی، تعداد مبتلایان براساس آمار پایگاه‌های دیده‌وری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی استخراج شده كه به پایین‌ترین سطح خود رسیده است. در حال حاضر 7/1 درصد زندانیان به بیماری‌های پرخطری همچون ایدز مبتلا هستند. ریاست زندان‌های كل كشور در رابطه با تعداد زنان زندانی در زندان‌های كشور گفت: در حال حاضر 5/3 درصد كل زندانیان را زنان تشكیل می‌دهند كه در دسته‌بندی جرائم آنها می‌توان افزود، جرم رایج و اول در بین زنان همچون مردان، موادمخدر است و دومین جرم در زنان به جای سرقت، اعمال منافی عفت عنوان شده است.

وی در پایان افزود: در صورتی كه اعتبارات لازم به امور زندان‌ها اختصاص یابد خواهیم توانست با استفاده از فن‌آوری‌های نوین در امور زندانبانی همچون كنترل و مراقبت الكترونیكی زندانیان در داخل و خارج از زندان و حبس در منزل كه از جمله مواردی است كه در برنامه پنج ساله به دنبال آن هستیم، اقدامات لازم را انجام دهیم. اما با در نظر گرفتن موارد گفته شده در مجموع اولویت در زندان‌های كل كشور مربوط به مسایل فرهنگی است.

 

گردآوری : پایگاه اینترنتی تکناز