بیماری کم خونی

اطلاعات اولیه

تقریبا تمامی اکسیژنی که در خون حمل میگردد، به هموگلوبین موجود در گلبولهای قرمز خون متصل می‌باشد.

 

گلبولهای قرمز طبیعی انسان ، دیسکهای مقعرالطرفین کوچک با قطر 9 – 6 میکرومتر می باشند.

 

این سلولها از سلول های‌ بنیادی پیش ساز به نام هموسیتوبلاستها در مغز استخوان ساخته می شوند.

 

در طی فرایند بالغ شدن گلبولها ، سلول های‌ بنیادی تولید سلول های‌ دختری می نمایند که مقادیر زیادی هموگلوبین ساخته و سپس اندامکهای داخل سلولی مانند هسته ، میتوکندری و … را از دست می‌دهند.

فعالیت اصلی گلبول قرمز ، حمل هموگلوبین است که با غلظت بالا به صورت محلول در سیتوزول وجود دارد.

 

اهمیت زیاد توالی اسید آمینه ای در تعیین ساختمانهای دوم ، سوم و چهارم پروتئینهای کروی و بنابراین اعمال بیولوژیک انها به خوبی در بسیاری از بیماریهای خونی مانند کم خونی داسی شکل در انسان قابل شرح می‌باشد. از لحاظ ژنتیکی ، بیش از 300 نوع هموگلوبین شناخته شده در جمعیتهای انسانی وجود دارد.

 

بیشتر این انواع ناشی از تفاوتهایی در یک ریشه اسید آمینه می باشند. در اغلب موارد این اثرات بر روی ساختمان و عملکرد جزئی بوده، ولی گاهی میتواند وخیم بوده و به بیماریهای خونی و کم خونی منجر شود.

 

تاریخچه

نخستین قدم در رک ژنتیک امراض هموگلوبین در سال 1949 بوسیله “نیل” «Neel» برداشته شد.

او نشان داد مبتلایان به اختلالات خونی که به مرض سلول های‌ داسی شکل معروف است نسبت به یک ژن که همین اختلال با شدت کمتر را در هر دو والد هتروزیگوس بوجود می آورد، به صورت هموزیگوس هستند.

 

چند سال بعد «Pauling» و همکارانش مرض سلول های‌ داسی شکل را به عنوان نخستین بیماری مولکولی که در آن هموگلوبین غیر طبیعی باعث نقص می شد، تشخیص دادند.

 

سپس اینگرام «Ingram» متوجه شد نقص هموگلوبین در مرض سلول داسی شکل در اثر جایگزینی فقط یکی از 287 اسید آمینه مولکول هموگلوبین است.

ساختمان و عمل هموگلوبین

هموگلوبین ناقل تنفسی در گلبولهای قرمز مهره داران و در عده ای از بی مهره گان و در گره های‌‌ ریشه خانواده نخود یافت می شود.

 

مولکول دارای 4 قسمت است.

 

هر واحد دارای 2 قسمت است: یک زنجیره پلی پپتید به نام گلوبین و یک گروه پروستتیک «غیر پروتئینی» به نام “هم” «Heme» که یک رنگدانه حاوی آهن است که با اکسیژن ترکیب شده و به مولکول قدرت انتقال اکسیژن می دهد.

 

در تمام هموگلوبین ها قسمت “هم” یکسان است و تغییرات ژنتیکی فقط محدود به قسمت گلوبین میگردد.

در هموگلوبین افراد بالغ قسمت پروتئینی مولکول از دو نوع زنجیره پلی پپتیدی ساخته شده: زنجیره آلفا دارای 141 اسید آمینه که ژن آن روی کروموزوم 16 قرار دارد و زنجیره بتا دارای 146 اسیدآمینه که ژن آن روی کروموزوم 11 قرار دارد.

 

از نظر انتخاب طبیعی ، تعداد جایگزینیهای اسیدهای آمینه در ساختار هموگلوبین محدود است.

 

فقط آن گروه از جایگزینی هایی که به عمل مولکول آسیبی نمیرسانند می توانند باقی بمانند. موضع اتصال آهن در انواع زنجیره های‌‌ گلوبین انسان و دیگر گونه های‌‌ مهره داران ثابت است.

 

بیشتر هموگلوبین های‌‌ غیر طبیعی در اثر جهشهای نقطه ای در ژنهای ساختمانی که ترتیب آمینو اسید را در یکی از زنجیره ها کد میکند اتفاق می افتد و بعضی دیگر در اثر مکانیزمهای مولکولی دیگر بوجود می آیند.

آنمی ناشی از دفع خون

بعد از خونریزی سریع ، بدن پلاسما را در ظرف 3 – 1 روز جایگزین می کند اما این امر یک غلظت پایین گویچه های‌‌ سرخ خون را به جای می گذارد.

 

اگر خونریزی دومی بوجود نیاید، غلظت گویچه های‌‌ سرخ خون معمولاًً در ظرف 6 – 3 هفته به حد طبیعی باز می گردد.

 

در خونریزی مزمن ، شخص بکرات نمیتواند مقدار کافی آهن از روده جذب کند تا هموگلوبین را به همان سرعتی که از دست میدهد، تشکیل دهد.

 

در این حال گویچه های‌‌ سرخ با هموگلوبین بسیار کم در داخلشان تولید میشوند و منجر به بروز آنمی هیپوکرومیک میکروسیتی می شوند.

آنمی آپلاستیک

آپلازی مغز استخوان به آن معنی است که مغز استخوان فاقد عمل طبیعی خود است.

 

به عنوان مثال ، شخصی که در معرض تشعشع گاما از یک انفجار هسته ای قرار میگیرد ممکن است دچار تخریب کامل مغز استخوان و متعاقب آن در ظرف چند هفته مبتلا به آنمی کشنده شود.

 

به همین ترتیب درمان بیش از حد با اشعه ایکس ، بعضی مواد شیمیایی صنعتی و حتی داروهایی که شخص ممکن است نسبت به آنها حساس باشد میتوانند همین اثر را ایجاد کنند.

آنمی مگالوبلاستی

فقدان ویتامین B12، اسید فولیک و فاکتور داخلی مخاط معده میتوانند منجر به تولید مثل بسیار آهسته اریتروبلاستها شوند.

 

در نتیجه ، این سلولها بسیار بزرگ شده و شکل های‌ غیر عادی پیدا میکنند و مگالوبلاست نامیده می شوند.

 

آتروفی مخاط معده یا در فقدان معده در نتیجه برداشتن کامل آن با عمل جراحی ایجاد میشود می تواند منجر به آنمی مگابلاستی شود.

همچنین بیماران مبتلا به “اسپیروی معده” «Sprue» که در آن اسید فولیک ، ویتامین B12 و سایر ترکیبات ویتامین B به خوبی جذب نمیشوند غالبا دچار آنمی مگالوبلاستی می‌گردند.

 

این گویچه ها دارای غشای شکننده هستند و به آسانی پاره شده و شخص را دچار کمبود تعداد کافی گویچه سرخ می سازند.

پایگاه فرهنگی هنری تکناز