پرخاشگری در سالمندان مبتلا به آلزایمر چگونه کنترل می‌شود؟

مجموعه : پزشکی و سلامت
پرخاشگری در سالمندان مبتلا به آلزایمر چگونه کنترل می‌شود؟

پرخاشگری در سالمندان مبتلا به آلزایمر معمولاً با دعوا، اجبار یا تذکرهای پی‌درپی کنترل نمی‌شود؛ بلکه باید اول علت رفتار پیدا شود، محیط آرام‌تر شود، درد و نیازهای جسمی بررسی گردد و مراقب با لحن ملایم، صبورانه و قابل پیش‌بینی با سالمند برخورد کند. در بسیاری از خانواده‌ها، استفاده از خدمات تخصصی پرستاری در منزل کمک می‌کند سالمند در فضای آشنای خانه بماند و در عین حال مراقب آموزش‌دیده بتواند رفتارهای پرخاشگرانه را بهتر مدیریت کند. نکته مهم این است که پرخاشگری در آلزایمر همیشه به معنای «بدخلقی» یا «لجبازی» نیست؛ گاهی سالمند نمی‌تواند ترس، درد، سردرگمی یا نیاز خود را درست بیان کند و همان احساسات به شکل فریاد، تهدید، مقاومت یا رفتار فیزیکی بروز پیدا می‌کند.

چرا سالمند مبتلا به آلزایمر پرخاشگر می‌شود؟

موضوع اصلی

در ذهن سالمند / واقعیت بیماری

واکنش و برداشت اشتباه

رفتار صحیح (دلیل رفتار سالمند)

فراتر از ضعف حافظه

بیماری باعث اختلال در شناخت محیط، تشخیص افراد، درک زمان، مکان و تصمیم‌گیری می‌شود.

تصور اینکه سالمند عمداً در کارهای روزمره (حمام، لباس، غذا) لجبازی یا مخالفت می‌کند.

او واقعاً متوجه اتفاقات اطرافش نمی‌شود و شرایط را درک نمی‌کند.

علت پرخاشگری ناگهانی

ورود به حریم شخصی توسط فردی که سالمند او را نمی‌شناسد یا به یاد نمی‌آورد.

تعبیر کردن عصبانیت سالمند به عنوان یک رفتار عمدی، تهاجمی و ناخوشایند.

این رفتار یک واکنش دفاعی در برابر احساس خطر است، نه یک لجبازی عمدی.

  پرخاشگری در آلزایمر چه شکل‌هایی دارد؟

پرخاشگری در سالمندان مبتلا به آلزایمر می‌تواند کلامی یا فیزیکی باشد. پرخاشگری کلامی شامل داد زدن، بدگویی، تهدید، تکرار جملات عصبی یا متهم کردن اطرافیان است. پرخاشگری فیزیکی هم ممکن است به شکل هل دادن، چنگ زدن، ضربه زدن، پرتاب کردن وسایل یا مقاومت شدید هنگام مراقبت دیده شود.

در هر دو حالت، اولین قدم این نیست که سالمند را سرزنش کنیم؛ اولین قدم این است که بپرسیم: «قبل از این رفتار چه اتفاقی افتاد؟» گاهی یک صدای بلند، نور کم، شلوغی خانه، عجله مراقب، گرسنگی، تشنگی، درد، یبوست، عفونت، بی‌خوابی یا حتی یک جمله ساده می‌تواند محرک رفتار پرخاشگرانه باشد.

بررسی نیازهای جسمی؛ اولین قدم در کنترل رفتار

یکی از مهم‌ترین دلایل پرخاشگری، نیازهای جسمی برآورده‌نشده است. سالمند مبتلا به آلزایمر ممکن است درد داشته باشد اما نتواند بگوید کجای بدنش درد می‌کند. ممکن است لباسش تنگ باشد، اتاق برایش گرم یا سرد باشد، نیاز به دستشویی داشته باشد، گرسنه باشد یا از عوارض داروها بی‌قرار شده باشد.

در چنین شرایطی، رفتار پرخاشگرانه در واقع نوعی پیام است؛ پیامی که سالمند نمی‌تواند با کلمات درست منتقل کند. بنابراین خانواده یا مراقب باید به جای تمرکز صرف بر رفتار، نشانه‌های جسمی را بررسی کند: آیا سالمند رنگ‌پریده است؟ آیا به شکم، پا یا سرش دست می‌زند؟ آیا مدت زیادی غذا نخورده؟ آیا خوابش به‌هم ریخته؟ آیا داروی جدیدی مصرف کرده است؟

نقش ترس، سردرگمی و اضطراب در پرخاشگری سالمندان

نیازهای روانی هم نقش مهمی دارند. آلزایمر برای سالمند تجربه‌ای ترسناک و گیج‌کننده است. فرد ممکن است نداند چرا در یک اتاق است، چرا باید دارو بخورد یا چرا کسی از او می‌خواهد کاری انجام دهد. این سردرگمی می‌تواند به اضطراب، ترس و سپس پرخاشگری تبدیل شود.

برای کاهش این حالت، باید ارتباط با سالمند ساده، آرام و قابل فهم باشد. بهتر است مراقب روبه‌روی سالمند بایستد، با صدای پایین و جمله‌های کوتاه صحبت کند، از بحث کردن درباره واقعیت‌ها پرهیز کند و بیشتر روی احساسات تمرکز داشته باشد. مثلاً به جای گفتن «چرا داد می‌زنی؟ من که کاری نکردم»، می‌توان گفت: «می‌دانم ناراحتی، من اینجا هستم که کمکت کنم.»

هنگام بروز پرخاشگری چه واکنشی نشان دهیم؟

در لحظه بروز پرخاشگری، واکنش مراقب بسیار تعیین‌کننده است. اگر مراقب عصبی شود، صدایش را بالا ببرد یا بخواهد سالمند را با زور متوقف کند، احتمال شدیدتر شدن رفتار بیشتر می‌شود. بهتر است چند قدم فاصله ایمن حفظ شود، تماس چشمی تهدیدکننده ایجاد نشود، با صدای آرام صحبت شود و به سالمند فرصت داده شود تا کمی آرام شود.

اگر انجام کاری مثل حمام کردن یا تعویض لباس باعث عصبانیت شده، می‌توان آن کار را چند دقیقه عقب انداخت. گاهی همین توقف کوتاه، تغییر موضوع یا پیشنهاد یک نوشیدنی ساده، تنش را کم می‌کند.

    با سالمند بحث نکنید، احساس او را ببینید

یکی از اشتباهات رایج خانواده‌ها این است که می‌خواهند سالمند را قانع کنند. در حالی که قانع کردن فرد مبتلا به آلزایمر همیشه ممکن نیست. وقتی سالمند می‌گوید «تو می‌خواهی به من آسیب بزنی» یا «این خانه من نیست»، بحث منطقی معمولاً نتیجه نمی‌دهد.

بهتر است احساس پشت جمله شنیده شود، نه فقط خود جمله. اگر سالمند می‌ترسد، باید احساس امنیت ایجاد کرد. اگر عصبانی است، باید فشار کم شود. اگر سردرگم است، باید با چند جمله ساده او را به لحظه حال برگرداند. جمله‌هایی مثل «نگران نباش، من کنارت هستم»، «الان کاری نمی‌کنیم، کمی استراحت کنیم» یا «می‌خواهی اول آب بخوری؟» می‌تواند مؤثرتر از توضیح‌های طولانی باشد.

    اهمیت برنامه روزانه در کاهش پرخاشگری

 

حفظ روتین روزانه از راهکارهای مهم کنترل پرخاشگری است. سالمند مبتلا به آلزایمر با برنامه‌های تکراری احساس امنیت بیشتری می‌کند. بیدار شدن، غذا خوردن، استحمام، قدم زدن، استراحت و خواب بهتر است تا حد امکان در ساعت‌های مشخص انجام شود.

البته این روتین نباید خشک و اجباری باشد. اگر سالمند یک روز همکاری ندارد، انعطاف لازم است. هدف این است که زندگی او قابل پیش‌بینی باشد، نه اینکه با اجبار و فشار اداره شود.

         

ارتباط اجتماعی سالمند را قطع نکنید

ارتباط اجتماعی نیز اهمیت زیادی دارد. سالمند مبتلا به آلزایمر ممکن است به‌تدریج کمتر در جمع‌ها شرکت کند، اما قطع کامل ارتباط با دیگران می‌تواند احساس تنهایی و بی‌قراری را بیشتر کند.

دیدارهای کوتاه با افراد آشنا، تماس تصویری با اعضای خانواده، شنیدن صدای فرزندان یا حضور در جمع‌های آرام می‌تواند به او حس امنیت بدهد. البته باید مراقب بود که دیدارها طولانی، شلوغ یا خسته‌کننده نباشند. گاهی یک ملاقات ده‌دقیقه‌ای آرام بهتر از یک مهمانی طولانی و پر سر و صداست.

  مراقبت از سالمند نباید باعث فرسودگی خانواده شود

نقش خانواده در کنترل پرخاشگری بسیار مهم است، اما نباید از فرسودگی مراقبان غافل شد. مراقبت از سالمند مبتلا به آلزایمر، به‌خصوص زمانی که رفتارهای پرخاشگرانه وجود دارد، فشار عاطفی و جسمی زیادی ایجاد می‌کند. اعضای خانواده ممکن است احساس گناه، خستگی، عصبانیت یا درماندگی داشته باشند.

این احساسات طبیعی است و به معنای بی‌محبتی نیست. اگر مراقب اصلی بیش از حد خسته شود، صبر و کیفیت مراقبت هم کاهش می‌یابد. به همین دلیل تقسیم مسئولیت، استراحت کافی و کمک گرفتن از مراقبان حرفه‌ای می‌تواند هم برای خانواده و هم برای سالمند مفید باشد.

  چه زمانی باید از پزشک کمک گرفت؟

در مواردی که پرخاشگری شدید، ناگهانی یا خطرناک می‌شود، حتماً باید پزشک بررسی کند. گاهی عفونت، درد شدید، افت قند خون، کم‌آبی بدن، عوارض دارویی یا مشکلات خواب باعث تغییر ناگهانی رفتار می‌شود.

داروهای آرام‌بخش یا ضدروان‌پریشی نباید خودسرانه مصرف شوند و معمولاً زمانی مطرح می‌شوند که روش‌های غیر دارویی کافی نباشد یا خطر جدی وجود داشته باشد. تصمیم دارویی باید فقط با نظر پزشک و با توجه به شرایط جسمی سالمند انجام شود.

پشت پرخاشگری سالمند یک نیاز پنهان وجود دارد

پرخاشگری در آلزایمر بیش از آنکه یک رفتار آزاردهنده ساده باشد، نشانه‌ای از نیاز، ترس یا ناتوانی در بیان احساسات است. خانواده‌هایی که یاد می‌گیرند پشت رفتار را ببینند، معمولاً بهتر می‌توانند شرایط را کنترل کنند.

ایجاد محیط آرام، حفظ احترام سالمند، بررسی نیازهای جسمی، کاهش محرک‌ها، برنامه روزانه منظم، فعالیت‌های ساده و کمک گرفتن از مراقب آموزش‌دیده، مجموعه‌ای از راهکارهایی است که می‌تواند زندگی در کنار سالمند مبتلا به آلزایمر را آرام‌تر و ایمن‌تر کند. در نهایت، هدف فقط کم کردن پرخاشگری نیست؛ هدف این است که سالمند در روزهای سخت بیماری، کمتر بترسد، بیشتر فهمیده شود و با احترام بیشتری مراقبت شود.