اهداف سوره آل عمران

سراسر آیات سوره آل عمران مدنی است، و به اتفاق آراء دارای دویست «200» آیه میباشد. یكی از مشخصات بارز این سوره- كه در قریب به پنجاه آیه« یعنی ایه 121 تا 165» جلب نظر می كند-

 

عبارت است از

:توصیف غزوه احد، و ثبت و ضبط رویداد های‌ مربوط به آن، و ارائه درسها وعبرتها در لابلای آن.

 

به دنبال توصیف از غزوه احد، بیان و گزارشی راجع به فضیلت شهادت و منزلت شهداء در پیشگاه پروردگار- طی آیاتی – جلب نظر می كند، و قضیه و داستانی از غزوه ” حمراء الاسد” و دعوت مردم به صبر و ثبات و پایداری نیز ضمن آیاتی از این سوره مطرح شده است.

 

در پایان سوره تصویر و تابلوی جالبی از دعاء مومنین و استجابت این دعا از سوی پروردگار جهان ترسیم گردیده است.

 

1- وجه تسمیه سوره های‌ قرآن كریم

 

در سوره مورد بحث ، از عمران طی دو آیه- كه در كنار هم قرار گرفته اند- یاد شده است بدینصورت:

 

” اِنَّ اللهَ اصطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ اِِبراهیمَ وَ آلَ عِمرانَ عَلَی العالَمینَ. ذُرِیةً بَعضُها مِن بَعضٍ وَ اللهُ سَمیعٌ عَلیمٌ . اِذ قالَتِ امرَأةُ عِمرانَ رَبِّ اِنّی نَذَرتُ لَكَ ما فی بَطنی مُحَرَّراً فَتَقَبَّل مِنی اِنَّكَ اَنتَ السَّمیعُ العَلیمُ« آل عمران:33، 35»

 

خداوند، آدم ابوالبشر و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برتری داد، خاندان و دودمانی كه عده ای از برخی دیگر نشأت گرفته و با هم دارای پیوند و ارتباط بودند، و خداوند، شنوای دانا است.

 

آنگاه كه همسرعمران اظهار كرد: پروردگارا آن چه در شكم و رحم دارم نذر تو كرده ام كه به عنوان خدمتگزار خانه تو انجام وظیفه كند، پس این نذر را از من بپذیر كه تو شنوای دانائی.

 

عمران كیست؟

گروهی از مفسران برآنند: آل عمران – كه این سوره بدان نامبردار است- عنوان ” عمران” در آن عبارت از عمران، پدر موسی می باشد؛ لكن بهتر آن است بگوئیم: وی، عمران، پدر مریم« سلام الله علیها» است؛ و طبق گفته رُوات و مورخین میان عمران، فاصله زمانی دور و درازی وجود دارد.

 

وقتی نامهای سوره های‌ قرآن كریم را مورد مطالعه و بررسی قرار میدهیم ، میبینیم این نامها به مهم ترین و جالبترین موضوعی كه در آن سوره ها آمده است اشاره دارد:

 

سوره بقره- به خاطر داستان جالبی كه مربوط به ” بقره” است« بقره ای كه بنی اسرائیل به ذبح آن مامور شدند» به این عنوان نامبردار شد،

 

و قبلاً دیدیم: این بقره و ذبح آن به عنوان راهی برای تشخیص مجرم در حادثه قتلی كه جانی و مجرم ناشناخته بود مورد استفاده حضرت موسی« علیه السلام » و بنی اسرائیل قرار گرفت.

 

سوره مائده- از آن جهت بدین نام موسوم گردید؛ چون جریان” مائده” ای كه حواریون نزول آنرا از آسمان درخواست كرده بودند در این سوره آمده است.

سوره نساء- بدان جهت این عنوان را احراز كرد؛ چون مهم ترین مطلبی كه این سوره متعرض آن شده است.

 

عبارت از احكامی است كه خداوند متعال از رهگذر انها به اوضاع و احوال زنان ، سازمانی داده و حقوق انها را صیانت كرده، و از وارد كردن هر گونه ضرر و آسیب و آزار به آنها جلوگیری نموده است ، تا این شمار از انسانهای آسیب دیده در طول تاریخ از همه ی ی مزایا و مواهب در خورشان بهره مند گردند.

 

سوره انعام- چون از ” انعام” یعنی دامها و چهارپایان و انواع مهم آن از قبیل شتر و گاو و گوسفند و بز یاد كرده است این سمت را به دست آورد.

 

سوره اعراف- از آن جهت كه در آن از ” اعراف” سخن رفته است بدین عنوان موسوم شد. اعراف از نگاه بسیاری از مفسرین عبارت از موضعی است میان بهشت و دوزخ، و مردمی در آن به سر می برند كه حسنات و سیئات و اعمال نیك و بد انها با هم برابر است.

 

سوره انفال- از آنرو كه موضوع صحبت ” انفال” یعنی غنائم و كیفیت توزیع آن است با این عنوان نامگذاری شده است.

 

سوره توبه- چون از قبول توبه مومنین و آن چند نفری كه از شركت در غزوه ” تبوك” تخلف ورزیده بودند یاد كرده به همین نام موسوم گردید.

سویه یونس- از آن جهت كه ضمن آن از یونس و ایمان همگی مردم آن قریه و آبادی كه یونس در آن به سر می برد سخن به میان آورده این عنوان را برای خود احراز كرده است.

 

سوره هود- از آنجا كه از هود و رسالت و ماموریت او در رابطه با قومش مصاحبه كرده است این عنوان را برای خود یافت، خداوند متعال طی همین سوره می فرماید:

 

” وَ اِلی عادٍ اَخاهُم هُوداً قالَ یا قَومِ اعبُدُواللهَ ما لَكُم مِن إِلهٍ غَیرُهُ اِن اَنتُم اِلاَّ مُفتَرُونَ”« هود:50»

 

و به سوی قوم”عاد” ، برادرشان هود را گسیل داشتیم. او می گفت: ای قوم من! خدای را پرستش كنید كه شما را جز او معبودی دگر شایسته پرستش نیست؛ شما افتراجو و دروغ آورانی بیش نیستید.

 

در این سوره- به دنبال هم، از رسالتها و ماموریتهای آسمانی صالح به سوی قوم ثمود و رسالت شعیب به سوی قوم مدین، و رسالتهای ابراهیم و لوط و موسی به سوی اقوام و گروههایشان سخن رفته است.

سوره یوسف- تقریباً سراسر آن به داستان یوسف- از آغاز تا انجامش- پیوند خورده و اكثر قریب به تمام آیات آن در ارتباط با داستان او است.

 

و بدینسان میبینیم اساس و ملاك عمده نامگذاری سوره ها عبارت از مهمترین موضوعی است كه در آن سوره ها آمده، و یا عبارت از جالبترین و نمودارترین مساله ای است كه در آن سوره ها مطرح میباشد.

 

آنگاه كه به سوره سوم قرآن كریم، یعنی سوره ” آل عمران” مراجعه می كنیم، و از آغار تا پایان آنرا از نظر می گذرانیم مطلب جالب و یا مهمی- كه به ویژه مربوط به موسی وهارون« علیهما السلام» باشد-

 

در آن نمی بینیم؛ لكن نمودارترین و چشمگیرترین ابعاد و جهات این سوره عبارت از یك گزارش مبسوط و گسترده ای است كه به عیسی «علیه السلام» و مادر او ارتباط دارد.

 

همین نكته است كه ما را بر آن می دارد موافقت خود را با رای و نظریه پاره ای از مفسرین اعلام كنیم. مبنی بر اینكه ” عمران”- كه ضمن این سوره از او یاد شده است- عبارت از ” عمران”، پدر مریم است، نه ” عمران” پدر موسی و هارون« علیهما السلام».

 

پس سوره آل عمران یاد آور طبقات و رده هائی از انسانها است كه خداوند متعال انها را از میان جامعه بشری گزینش و انتخاب كرده است، و اینان عبارتند از: آدم، نوح ، آل ابراهیم و آل عمران.

 

هدف این است كه انتخاب و اصطفاء عیسی« علیه السلام» و مادرش به سان انتخاب دیگران نیست .

 

خداوند متعال در اینجا هشدار میدهد: خوارق عادات و حوادث شگفت آور و معجزاتی كه به دست عیسی« علیه السلام» ظهور كرده، و مردم آنرا دلیل بر نبوت و یا الوهیت و یا حلول خداوند در او تصور كرده اند.

 

نباید جز به عنوان اثری از آثار تكریم الهی به چیز دیگری تلقی كرد، یعنی سنت الهی در جهان بر این اصل قرار گرفته است كه این آثار و پدیده های‌ حيرت آور به دست انبیاء و مرسلین ظاهر گردد.

مطلبی كه این حقیقت را تایید می كند این است كه خداوند متعال انتخاب آل عمران را بدین صورت گزارش می فرماید:

“… وَاللهُ سَمیعٌ عَلیمٌ. اِذ قالَتِ امرَأَةُ عِمرانَ اِنّی نَذَرتَ لَكَ ما فی بَطنی مُحَرَّراً …”

 

و درباره انتخاب و اصطفاء مریم « سلام الله علیها» می فرماید:

 

” وَ اِذ قالَتِ المَلائكَةُ یا مَریمُ اِنَّ اللهَ اصطَفاكِ وَ طَهِّركِ وَ اصطَفاكِ عَلی نِساءِ العالَمینَ.”« آل عمران”42»

 

و آنگاه كه فرشتگان گفتند : ای مریم! خداوند بدون تردید ترا برگزیده و ترا پاكیزه ساخته، و با گزینش تو از میان جامعه، ترا بر تمام زنان جهان به ویژه سرافراز ساخته است.

 

و بدینصورت می بینیم مساله انتخاب آل عمران به گونه ای مجمل و فشرده در آغاز این سوره- ضمن یاد كردن از كسانی كه خداوند انها را گزین كرده است- مطرح شده، و آنگاه انتخاب و گزینش مریم از میان همه ی ی عالم ، ویژگی او مورد گفتگو قرار گرفته است.

 

سرانجام پس از گذر بر این مطالب نتیجه می گیریم، عمران در سوره ” آل عمران” عبارت از پدر مریم« سلام الله علیها» میباشد، و پدر موسی و هارون كه او هم ” عمران” نام داشت در این سوره مورد نظر نیست.

2- اهداف و مقاصد سوره آل عمران:

همانطور كه اشاره شد، سراسر آیات سوره ” آل عمران”، مدنی است، اما نباید آنرا ازسوره های‌ نخستینی دانست كه در مدینه نازل شدند، چرا كه این سوره پس از گذر مدتی طولانی- كه مسلمین طی این مدت در مدینه به سر بردند- نازل گردید.

 

ضمن همین مدت طولانی بود كه رویداد های‌ مربوط به فتح و پیروزی و یا هزیمت و شكست مسلمین، دگرگونی مطلوبی در حالاتشان به ارمغان آورده ، و اوضاع را متحول ساخت. مسلمین آشكار با اهل كتاب حشر و نشر داشتند و میان انها در زمینه دعوت اسلامی و احكام و تعالیم اسلام منازعات و احتجاجاتی جریان یافت.

 

در سوره آل عمران- همانطور كه در آغاز امر یادآوری شد- از غزوات ” بدر” و ” احد” و” حمراء الاسد” و ” بدر اخیر” كه در شعبان سال چهارم هجری روی داد ، سخن رفته است. سوره مزبور پس از سوره انفال نازل گردید،

 

و در سوره انفال از

” بدر” نیز مصاحبه شده است. پس از آن سوره احزاب نازل شد، و می دانیم واقعه و غزوه احزاب به سال پنجم هجری می پیوندد.

پایگاه فرهنگی هنری تکناز